szukaj
Materiały filmowe Zobacz więcej
DSC_2085

DSC_2085

Data: 10.01.2011

W najnowszym numerze
W najnowszym numerze
REKLAMA
szukaj

Uwarunkowania zdrowia psychicznego osób starszych

"Podobnie jak jesień może być najpiękniejszą porą roku, tak i starość może być najlepszym okresem życia". A. Kępiński   Za dolną granicę wieku podeszłego zgodnie z normami ONZ przyjmuje się 65. r. ż. Społeczeństwo polskie od lat 70. ubiegłego wieku należy do demograficznie starych, a więc takich, w których został przekroczony wskaźnik 7% ludności powyżej 65. r. ż.   Zdrowie psychiczne starszego człowieka jest uwarunkowane wieloma czynnikami. Celem opracowania jest próba ukazania psychospołecznego podłoża trudności w przystosowaniu się do starości; wynikają one przede wszystkim z nagromadzenia się w tym czasie różnych strat. Zdrowie psychiczne jest pochodną rozwoju człowieka w kierunku coraz pełniejszego rozumienia i przeżywania własnego życia w łączności ze światem innych ludzi i światem przyrody (9).   Postawy wobec zmian W każdym momencie życia znajdujemy się w określonym punkcie na linii: zdrowie-choroba, raz bliżej, raz dalej któregoś z biegunów. W wieku podeszłym występuje szereg zmian zbliżających do bieguna choroby. Jednak nawet zdecydowanie negatywne zmiany w sferze fizycznej, np. utrata sprawności, nie wywołują w sposób nieunikniony pogorszenia się funkcjonowania psychicznego. Jakie zatem czynniki warunkują zdrowie psychiczne osób starszych? Niewątpliwie jest ono wypadkową cech osobowości, nagromadzonych w ciągu życia doświadczeń psychicznych, społecznych i zdrowotnych oraz aktualnej sytuacji życiowej. Czynniki te decydują o typie przystosowania się do starości. D.B. Bromley w „Psychologii starzenia się” wyróżnił 5 typów postaw ludzi w podeszłym wieku wobec starości (2). Postawa konstruktywna cechuje się pozytywnym nastawieniem do życia, akceptacją starości i śmierci. Osoby z taką postawą mają poczucie własnej wartości i zdolność samooceny. Są przyjaźnie nastawione do innych, zainteresowane światem, w miarę możliwości aktywne. Postawa zależności; charakterystyczna jest dla niej bierność i oczekiwanie pomocy od innych. Ludzie „zależni” nie podejmują nowych zadań, boją się odpowiedzialności, cenią spokój, są tolerancyjni, ale wobec obcych nieufni i podejrzliwi. Niektórzy znajdują oparcie w modlitwie i kontemplacji. Postawa obronna; jej cechą jest poczucie samowystarczalności, nieprzyjmowanie do wiadomości starości i jej ograniczeń. Osoby takie nie uzewnętrzniają swoich uczuć, nie chcą mówić i myśleć o starości, nie przyjmują pomocy innych. Lęk przed przyszłością i śmiercią zagłuszają nadmierną aktywnością. Postawa wrogości występuje u osób podejrzliwych i agresywnych wobec innych. Ludzie ci boją się starości, niesprawności i śmierci. Zazdroszczą młodym, są wobec nich nastawieni wrogo („gniewni” starcy). Starają się być aktywni i niezależni od nikogo, często się izolują. Postawa wrogości skierowanej na siebie charakteryzuje się pesymizmem, negatywnym stosunkiem do własnej osoby i własnego życia oraz poczuciem osamotnienia. Osoby ujawniające tę postawę są bierne, nie przejawiają zainteresowań, czują się nieprzydatne. Śmierci się nie boją, uważają ją za wyzwolenie od cierpienia. Elementy z różnych postaw mogą tworzyć typy mieszane. Tylko postawa konstruktywna jest wyrazem zdrowia psychicznego. Inne postawy wskazują na brak adaptacji do starości i mogą przybrać postać zaburzeń wymagających pomocy psychiatrycznej.   Doświadczenia: skarb i ciężar Problemy wieku podeszłego wynikają z tego, że przy zmniejszonych zdolnościach adaptacyjnych występują nowe zadania i sytuacje wymagające przystosowania. Bagaż dotychczasowych doświadczeń nie zawsze jest skarbem, może też być ciężarem. W starości postrzega się wydarzenia inaczej niż w młodszym wieku. Widzi się w nich raczej straty niż korzyści, następują za szybko jedno po drugim (nie ma czasu na dostosowanie się), są bardziej intensywne i wymagają więcej energii na uporanie się z nimi, trwają dłużej i często stają się stałymi problemami, są nieuniknione i wywołują poczucie bezsilności (3). Jednym z najtrudniejszych problemów osób starszych jest poczucie ponoszenia strat. Straty występują na wszystkich płaszczyznach życia i wywołują silny stres, podczas gdy możliwości kompensacyjne człowieka są osłabione (8). Utraty: zdrowia, sprawności fizycznej, urody wpływają na zmianę obrazu własnego ciała. Ciało nie tylko przestaje być atrakcyjne, ale staje się źródłem kłopotów, odmawia posłuszeństwa. Trudno jest je akceptować i może być traktowane jako wróg. Może pojawiać się poczucie mniejszej wartości, niepokój o przyszłość – obawa przed niesprawnością i uzależnieniem od innych. *Utrata atrakcyjności i zdolności seksualnej wynika ze zmian fizycznych i problemów zdrowotnych. Akceptacja ograniczeń w tej sferze jest szczególnie trudna dla osób, które przede wszystkim z nią wiązały poczucie własnej wartości. *Straty bliskich osób to wydarzenia o szczególnym znaczeniu. W skali stresu śmierć współmałżonka jest umieszczona na pierwszym miejscu. Brice Pitt pisze: „Dla ludzi, którzy żyli razem, choćby i nieszczęśliwie, przez wiele lat, śmierć żony czy częściej – męża jest największym nieszczęściem, jakie mogło się im przytrafić. Jest to klęska, po której większość starych ludzi nie jest w stanie nigdy naprawdę się podźwignąć” (6). W pierwszym roku żałoby znacznie zwiększa się ryzyko śmierci lub poważnej choroby owdowiałego małżonka. Bardzo obciążająca jest także śmierć własnego dorosłego dziecka. Utratą bliskiej osoby jest także jej wyjazd czy odejście. Znany w psychologii „syndrom pustego gniazda”, wiążący się z usamodzielnieniem i odchodzeniem we własne życie dzieci, jest często pierwszym przejawem zmian o charakterze straty w obszarze rodziny. Stopniowo zaczynają odchodzić także inni z bliskiego kręgu społecznego: przyjaciele, koledzy, współpracownicy, krewni. Wydarzenia te często powodują ograniczenia relacji międzyludzkich, postępujące osamotnienie i spadek aktywności fizycznej i społecznej. U osób przeżywających samotnie życie, które już wcześniej wypracowały sobie strategię przetrwania i rzadko korzystały ze wsparcia społecznego, ryzyko dekompensacji psychicznej w wieku podeszłym jest znacznie mniejsze (1). *Przejście na emeryturę może być równoznaczne z utratą pozycji społecznej i ograniczeniem kontaktów międzyludzkich. Zaprzestanie pracy zawodowej wymaga wypracowania nowych sposobów funkcjonowania. Nie jest wydarzeniem, które w sposób nieunikniony wiąże się z pogorszeniem stanu psychicznego. Dla niektórych jest to okres, kiedy mogą wykonywać pracę przynoszącą im satysfakcję – np. opiekować się wnukami, rozwijać własne zainteresowania, mieć wreszcie czas dla siebie. Dla osób, dla których praca zawodowa była głównym źródłem satysfakcji, w której zaspokajane były ich istotne potrzeby psychiczne – także potrzeba bliskiego kontaktu – zaprzestanie pracy jest ciężkim doświadczeniem. *Obniżenie standardu życia, zubożenie materialne może mieć w Polsce związek z przejściem na emeryturę, ale także z innymi wydarzeniami życiowymi. Przyczyną problemów finansowych starszych jest najczęściej wzrost wydatków na leczenie w związku z chorobami – często o charakterze przewlekłym – własnymi czy członka rodziny, a także wzrastające koszty życia. Zdarzają się także straty finansowe na skutek kradzieży i różnych oszustw czy katastrof, przed którymi mniejsze możliwości obrony ma starsza osoba. Stąd płynie duże zagrożenie poczucia bezpieczeństwa.   Kryteria prawidłowej adaptacji Równowagę człowieka starego mogą zaburzać także wydarzenia pozytywne, np. urodzenie się wnuka czy niespodziewana wygrana. Wystąpienie każdego stresującego wydarzenia należy zawsze rozpatrywać w kontekście obecności (lub braku) wsparcia ze strony rodziny lub innej grupy społecznej. Badacze problemu podkreślają, że poczucie osamotnienia człowieka starego jest stanem niezależnym od mieszkania w samotności i izolacji społecznej. Stefan Krzymiński zauważa: „Poczucie osamotnienia jest to bolesny stan emocjonalny, który może istnieć mimo regularnych kontaktów z innymi ludźmi i nawet wtedy, gdy stary człowiek mieszka z własną rodziną. Polega na trudnościach w podtrzymywaniu znaczących satysfakcjonujących kontaktów z otoczeniem, uzyskiwania od niego istotnego emocjonalnego oparcia, pomocy w radzeniu sobie z problemami starości” (5). Konsekwencjami poczucia osamotnienia i innych problemów emocjonalnych ludzi starych są różnorodne reakcje i strategie radzenia sobie. Należą do nich; *przybieranie postawy wycofującej się, izolacja, *kompensacyjne podkreślanie swych możliwości i nadmierna aktywność w celu utrzymania dotychczasowego statusu, *zaprzeczanie starzeniu się, *bunt przeciwko młodemu pokoleniu, krytyka młodzieży, nietolerancja, *wyciąganie korzyści z faktu starości: uciekanie od odpowiedzialności, podejmowania decyzji, *reakcje depresyjne (2). Wykazano, że szczególnie niekorzystny wpływ na funkcjonowanie psychiczne ludzi starych mają wydarzenia przewlekłe (np. wieloletnia wymagająca opieki choroba współmałżonka), a także nagłe zmiany sytuacji życiowej. D.B. Bromley przedstawia kryteria prawidłowego przystosowania się do starości. Istotne jest osiągnięcie przez jednostkę równowagi psychicznej, somatycznej i społecznej. Wymienia warunki uzyskania tej równowagi: *zgodność pomiędzy stanem wewnętrznym człowieka a warunkami zewnętrznymi, *zgodność pomiędzy wzorcami przystosowania w przeszłości i obecnymi, *pogodzenie się ze starością i śmiercią, *poczucie zadowolenia z bezpieczeństwa materialnego i psychicznego (2).   Starość satysfakcjonująca Pozytywne przystosowanie się do starości zależy od dotychczasowych doświadczeń człowieka, od stopnia pełnego i pozytywnego przeżycia wcześniejszych okresów życia, pomyślnego przejścia przez życiowe kryzysy. Kluczowe jest społeczne wsparcie. Tutaj należy wspomnieć o niestety niekorzystnym dla ludzi starszych ogólnokulturowym klimacie. Żyjemy w kulturze nastawionej na afirmację młodości i szybkiego sukcesu. W społeczeństwie zaznacza się geriatryzm (ageizm), zjawisko polegające na uprzedzeniach i negatywnych postawach wobec ludzi starych. Geriatryzm spotyka się także wśród pracowników ochrony zdrowia. Bywa, że nie są dostrzegane potrzeby i prawa ludzi w podeszłym wieku. Potrzeby człowieka dobrze ilustruje diagram A. Maslowa; w kolejności od niższych do wyższych uporządkowane są w nim potrzeby biologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości, szacunku i samorealizacji (10). W kontaktach z ludźmi starymi nie można zapominać, że ich dobre funkcjonowanie, a zatem i satysfakcja z życia, wymaga zaspokojenia potrzeb ze wszystkich poziomów. Konieczność zaspokojenia potrzeb biologicznych (fizjologicznych) jest oczywista. Zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa, przynależności i miłości prowadzi do zaspokojenia potrzeb szacunku, samoakceptacji i samorozwoju. Jeżeli w starości potrzeba samorealizacji jest zaspokojona, staje się źródłem głębokiej satysfakcji życiowej i wyrazem konstruktywnego przeżywania ostatniego etapu egzystencji. A. Kępiński pisał w „Rytmie życia” o wartościach starości. Zauważał, że starość jest okresem integracji – syntezą życia, nadaniem sensu i znaczenia dotychczasowym wysiłkom i dokonaniom. „Drugą dodatnią cechą starości – zauważa Kępiński – jest dystans, jaki uzyskuje się w stosunku do otoczenia i samego siebie. Jest to spojrzenie na świat sub speciae aeternitatis. Perspektywa wielu spraw się zmienia, ważne tracą na wartości, a dawne nie zauważone stają się teraz ważne. Zdarza się, że dopiero na starość uczy się człowiek cieszyć życiem” (4). Także w ujęciu Ericksona starość jest wypełnieniem ostatniego „zadania rozwojowego”, w którym przez integrację ego osiągamy mądrość (7). Podsumowując można stwierdzić, że starość jest etapem życia, który mimo licznych ograniczeń i strat można przeżyć satysfakcjonująco. Troska o zapewnienie optymalnych warunków funkcjonowania ludziom w wieku starszym jest nie tylko podstawowym obowiązkiem społeczeństwa i państwa, ale stanowi ważny element profilaktyki zaburzeń psychicznych wieku podeszłego.   Piśmiennictwo u autorki.   mgr Janina Lewandowska Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego Instytutu Pielęgniarstwa i Położnictwa Wydziału Ochrony Zdrowia CM UJ, Kraków

Autor: Janina Lewandowska
Data dodania: 2008-06-27 11:30:00
Oceń
  • Currently 1.5/5 Stars.
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
Wyślij znajomemu
Wyślij znajomemu
Wpisz adres e-mail osoby, do której chcesz wysłać informacje.

Informacja

Zaloguj się aby dodać komentarz.



REKLAMA
 
 
ISSN 2083-7852
Projekt i realizacja
UNIA EUROPEJSKA

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.