szukaj
Materiały filmowe Zobacz więcej
DSC_2085

DSC_2085

Data: 2011-01-10

W najnowszym numerze
REKLAMA
szukaj

Zadania dla pielęgniarki. Upadki - wielki problem

Istotnym problemem zdrowotnym w starości są upadki. Charakteryzuje je wielość przyczyn i poważne negatywne następstwa dla zdrowia. Skutki upadków mogą w znaczący sposób wpływać na pogorszenie jakości życia i ograniczenie sprawności osób starszych oraz powodować wzrost ich zależności od pomocy osób trzecich. Ze względu na stałe powiększanie się populacji ludzi starszych upadki dotyczą coraz większej liczby osób. Głównie z tych powodów są jednym z wielkich problemów geriatrycznych.   Rozpowszechnienie Częstość występowania upadków w populacji osób starszych, szacuje się według piśmiennictwa światowego na 33% wśród pacjentów ambulatoryjnych, 20% wśród pacjentów hospitalizowanych i 45% wśród mieszkańców domów opieki. W badaniach epidemiologicznych przeprowadzonych w grupie 463 osób w późnej starości (75 lat i więcej), zamieszkujących w Białymstoku i okolicach (230 osób ze środowiska miejskiego i 233 ze środowiska wiejskiego), wykazano upadki u 45,1% badanych. Ponad 8% określiło upadki jako częste. Znacząco częściej problem ten był zgłaszany przez kobiety oraz osoby ze środowiska wiejskiego.   Przyczyny Do głównych przyczyn upadków, oprócz charakterystycznych starczych zmian patofizjologicznych dotyczących postawy ciała, wzorca chodu, osłabienia reakcji odruchowych oraz zmian w narządach zmysłów, należą przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne. Przyczyny wewnętrzne upadków to stany chorobowe powodujące utratę przytomności, a w jej następstwie upadek, oraz stany zwiększające skłonność do upadków. Należą do nich choroby ostre i przewlekłe, wśród których wymienić można m. in.: -choroby ośrodkowego układu nerwowego (udar mózgowy i stan poudarowy, choroba Parkinsona, niewydolność tętnic szyjnych i kręgowych, zespoły otępienne, polineuropatie obwodowe), -choroby układu sercowo-naczyniowego (hipotonia ortostatyczna, omdlenia neurokardiogenne, zaburzenia rytmu serca, niedokrwienie mięśnia sercowego), -zespoły metaboliczne (hipoglikemia, zaburzenia wodno-elektrolitowe, niedobory pokarmowe), -choroby narządu ruchu (choroba zwyrodnieniowa stawów, deformacje kręgosłupa, zniekształcenia stóp), -choroby narządów zmysłów (choroby układu przedsionkowego, jaskra, zaćma, zwyrodnienie plamki), -choroby układu moczowego (nietrzymanie moczu, stany chorobowe przebiegające z nykturią).     Charakterystyczna dla wieku podeszłego wielochorobowość jest przyczyną polipragmazji, stosowania nadmiernej ilości środków farmakologicznych. Wynika to z częstego samoleczenia się przez osoby starsze oraz z przepisywania leków przez różnych specjalistów, działających bez porozumienia. Doprowadza to do interakcji między lekami i jatrogennego zespołu polekowego. Do leków sprzyjających upadkom należą m. in.: leki hipotensyjne, hipoglikemizujące, w tym insulina, moczopędne oraz działające na OUN, zwłaszcza benzodiazepiny i trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. Należy pamiętać również o roli używek, zwłaszcza alkoholu, jako czynnika powodującego upadki. Duży udział w występowaniu upadków (ok. 50%) mają czynniki zewnętrzne. Ich wpływ można dość łatwo ustalić, chociaż nie zawsze da się go uniknąć. Do czynników środowiskowych zalicza się: -nieprzymocowane do podłoża dywany, chodniki, -lakierowane podłogi, śliskie posadzki, terakoty, -strome, uszkodzone schody, brak poręczy, -wystające progi, -niedostateczne lub nadmierne oświetlenie, -niestabilne meble, bez oparć dla pleców i rąk, -wannę, -brak uchwytów w łazience, toalecie, -zbyt niski sedes, -niedostateczną korektę zaburzeń wzroku, -niedostosowane do potrzeb buty, -zniszczone nawierzchnie ulic, chodników, -wysokie krawężniki.   Czynniki zewnętrzne to wszystko, co znajduje się w otoczeniu starszej osoby i może spowodować utratę równowagi. Staje się tak, kiedy pod wpływem wymienionych czynników ujawniają się skłonności do zaburzeń równowagi związane ze zmianami inwolucyjnymi lub chorobowymi. Do czynników sprzyjających upadkom należy też zmiana miejsca pobytu seniora. Zwłaszcza przyjęcie do szpitala jest sytuacją stresującą. Osoba starsza znajduje się w obcym miejscu, jest zagubiona, niekiedy nie może trafić nawet do toalety. Łóżka na oddziałach często są zbyt wysokie, aby osoby starsze mogły swobodnie, bez lęku, kłaść się i wstawać. Sytuacja ta może doprowadzić do upadku, jeśli personel pielęgniarski nie podejmie działań ułatwiających osobie starszej odnalezienie się w środowisku szpitalnym.   Następstwa Według WHO zgony spowodowane upadkiem stanowiły w 2000 r. 6% wszystkich zgonów w wyniku wypadków. Śmiertelność spowodowana następstwami upadku wzrasta wraz z każdą dekadą życia. Przeżycie roku po upadku zakończonym hospitalizacją wynosi zaledwie 50%. Do poważnych urazowych powikłań należą złamania. Ich częstość szacuje się na 3-6%. Dotyczą najczęściej kości ramienia, przedramienia, żeber. Najbardziej niebezpieczne jest złamanie szyjki kości udowej. Około połowa osób po tym zdarzeniu traci zdolność chodzenia. Ocenia się, że 10-20% następstw upadków to obrażenia tkanek miękkich: rany, krwiaki, skręcenia lub zwichnięcia stawów. Najczęściej jednak skutkiem upadku są niewielkie urazy fizyczne, sińce i otarcia naskórka. Oprócz bezpośrednich cierpień fizycznych upadek może doprowadzić do zespołu poupadkowego. Charakteryzuje się on utrwalonym lękiem przed kolejnym upadkiem, który powoduje stopniowe ograniczanie aktywności życiowej przez poszkodowanych. Osoby po przebytym upadku tracą wiarę we własne siły, przestają wychodzić z domu, wykonują coraz mniej czynności życia codziennego. Skutkuje to osłabieniem siły mięśniowej, ograniczeniem ruchomości stawów, stopniowym zmniejszaniem wydolności fizycznej. Idzie za tym nakładanie się coraz większych obowiązków na opiekunów i stały wzrost kosztów opieki. Lęk przed kolejnym upadkiem jest zwykle nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia, jednak na zasadzie błędnego koła doprowadza do wzrostu ryzyka upadku. Niezależnie od zagrożenia życia, upadki przyczyniają się do wzrostu liczby osób niesprawnych, przez co stają się problemem społecznym. Z powodu powikłań poupadkowych częściej umieszcza się osoby starsze w instytucjach opiekuńczych.   Działania profilaktyczne Można spotkać się z opinią, że upadki osób w wieku geriatrycznym są nie do uniknięcia. Tym bardziej ważne jest podjęcie działań profilaktycznych zarówno następujących po upadku, jak i skierowanych do osób, które do tej pory nie upadały, a rozpoznano u nich czynniki ryzyka. Dzięki odpowiednim działaniom częstość upadków i ciężkość ich następstw mogą się zmniejszać. Niezbędne w skutecznym zapobieganiu upadkom jest propagowanie wiedzy na temat ich przyczyn, skutków i profilaktyki wśród specjalistów pracujących na rzecz zdrowia oraz osób starszych i ich opiekunów. Poszerzanie świadomości seniorów jest niezbędne, aby mogli aktywnie troszczyć się o własne zdrowie i w pełni świadomie zapobiegać upadkom. Istotną rolę w profilaktyce upadków odgrywa pielęgniarka, która przygotowuje seniora do życia z tym problemem, do samoopieki i samopielęgnacji oraz do zapewnienia właściwych warunków w środowisku zamieszkania. Dzięki częstym kontaktom z ludźmi starszymi, zarówno w podstawowej opiece zdrowotnej, jak i w warunkach szpitalnych, może i powinna ona podejmować działania, głównie edukacyjne, które docelowo zmniejszyłyby częstość występowania upadków i ciężkość ich następstw. Umiejętności pielęgniarki w zakresie oceny ryzyka upadków, stosowania konkretnych narzędzi oceny oraz podejmowania działań profilaktycznych wpływają pozytywnie na jakość świadczonej opieki i poprawę jakości życia seniora. Kiedy u osoby starszej i w środowisku jej zamieszkania zostaną rozpoznane czynniki sprzyjające występowaniu upadków, należy podjąć działania zmierzające do zmniejszenia ryzyka. Nie wszystkie jednak przyczyny upadków podlegają modyfikacji, w takich sytuacjach trzeba podjąć działania łagodzące następstwa. Wiele przyczyn środowiskowych można wyeliminować stosunkowo niskim nakładem pracy i kosztów. Jeśli zachodzi konieczność wprowadzenia większych i bardziej kosztownych zmian (np. wymiana wanny na brodzik) o pomoc można się zwrócić do pracownika socjalnego. W eliminowaniu przyczyn wewnętrznych należy ściśle współpracować z lekarzem, pielęgniarką oraz pozostałymi członkami zespołu terapeutycznego. Działania profilaktyczne, jakie może podjąć senior i jego opiekunowie, obejmują: -Wprowadzenie zmian w miejscu zamieszkania, m. in.: łatwo dostępne usytuowanie rzeczy często używanych, zdjęcie chodników, puszystych dywanów, wprowadzenie zmian w łazience i toalecie (umieszczenie uchwytów, mat antypoślizgowych, podwyższenie sedesu, zamiana wanny na brodzik), naprawa schodów i dobre ich oświetlenie, wygodne poręcze, meble ciężkie i stabilne, łóżka o właściwej wysokości, krzesła z oparciami dla pleców i rąk, telefon w pokoju seniora, aby mógł wezwać pomoc, usunięcie wszelkich przedmiotów utrudniających poruszanie się. -Unikanie przez osobę starszą nagłych zwrotów i odchylania głowy. -Poruszanie się za pomocą sprzętu ortopedycznego (laska, balkonik). -Stałe noszenie właściwie dobranych okularów i aparatu słuchowego. -Dobranie obuwia stabilizującego staw skokowy, z antypoślizgową podeszwą, łatwego do zakładania, lekkiego i ciepłego. -Noszenie ubrań lekkich, łatwych do nakładania i zdejmowania, nie krępujących ruchów. -Unikanie nadmiernych obciążeń, np. noszenia ciężkich siatek z zakupami. -Zapobieganie hipotonii ortostatycznej przez wolne przyjmowanie pozycji pionowej po leżeniu lub dłuższym siedzeniu. Przed wstaniem należy wykonywać naprzemienne ruchy zgięciowe stóp w stawach skokowych, co poprawia krążenie krwi. -Aktywne uczestniczenie w programie rehabilitacyjnym. -Przestrzeganie zaleceń lekarza odnośnie leczenia rozpoznanych stanów chorobowych (np. leki, dieta, aktywność fizyczna). -Ostrożność w przyjmowaniu leków dostępnych bez recepty. Leki przyjmować zgodnie z zaleceniami lekarza. Podczas wizyt u różnych specjalistów mieć przy sobie kartkę z nazwami i dawkami przyjmowanych leków. -Unikanie nagłych i zbyt wielu jednoczesnych zmian. Dotyczy to zarówno zmian miejsca pobytu, warunków życia, otoczenia i opiekunów, aktywności, sposobu odżywiania, leczenia czy pozycji ciała. W razie wątpliwości lub trudności we wprowadzaniu działań zmniejszających ryzyko upadku osoba starsza lub jej rodzina mogą zasięgnąć rady pielęgniarki środowiskowej/rodzinnej, lekarza rodzinnego. Realizowanie przez pielęgniarkę zadań profilaktycznych wobec pacjenta geriatrycznego wymaga od niej szerokiej wiedzy z pielęgniarstwa geriatrycznego, umiejętności współpracy w zespole terapeutycznym i wnikliwego rozpoznawania sytuacji podopiecznego.     lic. piel. Ewelina Bielak dr n. med. Halina Doroszkiewicz Klinika Geriatrii AM w Białymstoku   Piśmiennictwo 1. Biercewicz M., Kędziora-Kornatowska K.: Upadki - istotny problem medyczny osób w starszym wieku. Kwartalnik Ortopedyczny 2005, 57(1), 8-11. 2. Derejczyk J.: Geriatria - dziedzina z przyszłością. Magazyn Pielęgniarki i Położnej 2005, 4, 15-16. 3. Doroszkiewicz H., Bień B.: Środowiskowa opieka pielęgniarska nad osobami w późnej starości. Gerontologia Polska 2003, 2(1), 22-26. 4. Pruszyński J. J., Kuczerowska A.: Upadki. Gerontologia Polska 2004, 12(4), 177-181. 5. Walczewska J., Skalska A., Ocetkiewicz T.: Upadki stwierdzone w wywiadzie a wiek i stan zdrowia pacjentów hospitalizowanych. Gerontologia Polska 2003, 11(2), 84-88. 6. Wdowiak L., Budzyńska-Kapczuk A.: Wielkie problemy geriatryczne - zaburzenia mobilności, równowagi i upadki. Pielęgniarka i Położna 2004, 46(8), 20-21. 7. Wojszel B., Bień B., Przydatek M.: Wielkie problemy geriatryczne: II. Upadki. Medycyna Rodzinna 2001, 4(2), 83-86. 8. Wojszel B., Bień B.: Rozpowszechnienie wielkich zespołów geriatrycznych w populacji osób w późnej starości - wyzwanie dla podstawowej opieki zdrowotnej. Przegląd Lekarski 2002, 59(4/5), 216-221. 9. Żak M.: Ocena ryzyka upadków u osób starszych i możliwości prewencji. Gerontologia Polska 2000, 8(3), 18-21. 10. Żakowska-Wachelko B.: Zarys medycyny geriatrycznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000.

Autor: Ewelina Bielak, Halina Doroszkiewicz
Data dodania: 2008-06-27 11:21:40
Oceń
  • Currently 1.5/5 Stars.
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
Wyślij znajomemu
Wpisz adres e-mail osoby, do której chcesz wysłać informacje.

Informacja

Zaloguj się aby dodać komentarz.



REKLAMA
 
 
ISSN 2083-7852
Projekt i realizacja
UNIA EUROPEJSKA

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.