szukaj
Materiały filmowe Zobacz więcej
DSC_2085

DSC_2085

Data: 10.01.2011

W najnowszym numerze
W najnowszym numerze
REKLAMA
szukaj

Aktywność fizyczna osób starszych ze schorzeniami narządu ruchu

Nie mamy wpływu na czas, który nieubłaganie zbliża nas do starości. Nie potrafimy oszukać natury i uciec od śmierci. Możemy natomiast zmienić myślenie o okresie starzenia się, a także dowiedzieć się, w jaki sposób poprawić jakość życia w tym czasie.

 

To, że aktywność fizyczna polepsza ogólną kondycję fizyczną i psychiczną, wiadomo od wieków. Ale poprzestanie na wiedzy to za mało. Dobra edukacja zdrowotna nie tylko dostarcza wiedzy na określony temat, lecz także wpływa na sferę motywacyjną, zmieniającą ludzkie zachowania. Co robić, aby zachęcić do aktywności osoby, które z różnych przyczyn utraciły sprawność, wiarę w skuteczność swoich działań oraz ochotę do jakichkolwiek zachowań zdrowotnych?


Starzenie się jest to normalny, długotrwały i nieodwracalny proces fizjologiczny, który rozpoczyna się w wieku średnim. Jest to postępujące zmniejszanie się rezerw czynnościowych organizmu, utrudniające adaptację do zmian środowiskowych i pogarszające sprawność organizmu.


Jeśli przebiega jako proces fizjologiczny, bez powikłań chorobowych, określa się je jako starzenie się prawidłowe. Jego przebieg wykazuje znaczne różnice osobnicze i w istotnym stopniu zależy od rodzinnych predyspozycji. Jednak starzenie się jest najczęściej powikłane lub przyspieszone przez przewlekłe procesy chorobowe. Mówimy wówczas o patologicznym starzeniu się.

 

Ograniczenie wpływu chorób lub niekorzystnych zachowań na przebieg tego procesu zwiększa prawdopodobieństwo dobrej jakości życia w starości.

 

Najczęstsze schorzenia narządu ruchu
Zmiany zależne od starzenia dotyczą zarówno kości, chrząstek stawowych, tkanek miękkich (mięśnie, więzadła i ścięgna, krążki międzykręgowe, torebki stawowe), jak i układu nerwowego (np. upośledzenie czucia głębokiego w stawach).

 

Następstwem starzenia jest zmniejszenie masy kostnej wskutek nienadążania osteoblastów (komórek kościotwórczych) za działaniem osteoklastów (komórek kościogubnych), co prowadzi do jej rozrzedzenia (osteopenia). Dużą rolę w utracie zdolności utrzymywania stanu równowagi dynamicznej stawów odgrywają zmiany w tkance chrzęstnej, która ulega ścieńczeniu, usztywnieniu, odwodnieniu i zmianom jakościowym.

 

Utrata masy mięśniowej (sarkopenia) oraz mniejsza aktywność fizyczna i współistniejące choroby powodują utratę siły mięśniowej, utrudniają utrzymanie równowagi i sprzyjają niestabilności chodu.
Przewlekłe schorzenia aparatu ruchu, wiążące się z postępującymi ograniczeniami sprawności funkcjonalnej, to są najczęściej schorzenia reumatoidalne, zaniki mięśni (o różnej etiologii), stwardnienie rozsiane (SM), zmiany przeciążeniowo-zwyrodnieniowe stawów.


Ostatnia grupa zmian, zwana także chorobą degeneracyjną, jest najczęstszym schorzeniem stawów. Właśnie schorzenia te, zwłaszcza zmiany zwyrodnieniowe, stanowią najczęstszą przyczynę niesprawności ruchowej osób po 60. roku życia. Chorzy skarżą się na bóle, obrzęki, uczucie sztywności porannej, osłabienie, ograniczenie zakresu ruchów i zaburzenia równowagi.

 

Występują deformacje stawów, zmiany sylwetki (zniesienie lordozy lędźwiowej, pogłębienie kifozy piersiowej, pogłębienie lordozy szyjnej, przykurcz zgięciowy w stawach kolanowych i biodrowych), zaniki mięśniowe. Niebagatelne znaczenie ma również występująca u znacznego odsetka osób starszych otyłość obciążająca w znacznym stopniu uszkodzony już aparat ruchu. Zmiany chorobowe postępują w różnym tempie, powodują dolegliwości bólowe i nie ma możliwości całkowitego ich wyleczenia.

 

Problemy psychiczne w niepełnosprawności
U osób z dysfunkcją narządu ruchu mogą pojawiać się zaburzenia psychopatologiczne dotyczące sfery poznawczej, emocjonalnej i osobowości. Uszkodzenie organizmu utrudnia im normalne zaspokajanie potrzeb i realizowanie zadań społecznych; wymagania zwyczajnych sytuacji życiowych okazują się zbyt wysokie.


Największą przeszkodą w procesie przystosowania się do życia z niepełnosprawnością nie są ograniczenia ruchowe, ale zaburzenia w psychicznym i społecznym funkcjonowaniu. Ich kumulacja wywołuje zmiany w osobowości. Wyróżniono cztery typy zmian osobowości: typ adaptacyjny, depresyjny, nadmiernie koncentrujący się na stanie własnego zdrowia oraz prepsychotyczny.


Typ adaptacyjny charakteryzuje osoby starsze o postawie konstruktywnej, które mają największą szansę na poprawę stanu zdrowia. Problemem osób o typie depresyjnym są często występujące stany silnego lęku, przybierające postacie od lekkiej (dystymia) do wieloobjawowej depresji. U osób w tej grupie wytwarza się pesymistyczna postawa do życia i rozwija zespół wyuczonej bezradności.


Nadmierna koncentracja na własnym kalectwie skutkuje znacznym ograniczeniem aktywności, a doświadczanie wielokrotnych porażek w próbach przezwyciężania trudności może doprowadzić do pogorszenia sprawności procesów psychicznych, a w skrajnej postaci do całkowitego zaprzestania prób samodzielnego funkcjonowania.Typ prepsychotyczny osobowości oscyluje na pograniczu zaburzeń schizofrenicznych, paranoidalnych, choroby afektywnej lub nerwicy.


Niezależnie od typu osobowości wszyscy odbierają od otoczenia informacje zwrotne. Najczęściej interpretują je jako izolowanie lub odrzucenie, okazywanie litości albo nadmierne chronienie przed doświadczaniem trudności. Stwarza to dla osoby niepełnosprawnej negatywne konsekwencje psychologiczne. Następnym problemem jest ból, który zaburza nie tylko funkcjonowanie fizyczne, lecz w dużej mierze również percepcję psychiczną. Odczuwanie bólu, jego natężenie i czas trwania są w znacznym stopniu uzależnione od emocji.


Jak w takim razie radzić sobie z problemami wynikającymi z patologicznego starzenia się? Przede wszystkim musimy skupić się na skutecznych metodach radzenia sobie w tym stanie, aby z jak najmniejszym deficytem zaadaptować się do sytuacji. Umiejętności radzenia sobie z chorobą to m.in. szukanie o niej informacji, trening określonych zachowań oraz wytyczenie celów. W tym wszystkim potrzebne jest wsparcie ze strony otoczenia, które potrafi docenić i nagrodzić wysiłki chorego uczącego się nowych czynności adaptacyjnych.

 

Zasady usprawniania
U osób w starszym wieku rehabilitacja medyczna jest bardzo trudna ze względu na wielochorobowość i mniejszy potencjał odtwarzania utraconej sprawności. Może być prowadzona indywidualnie, jednak korzystne jest organizowanie ćwiczeń grupowych, przede wszystkim w miejscu zamieszkania chorych. Kontakt z grupą i zawieranie nowych znajomości dają dodatkową mobilizację i motywację do ćwiczeń.


Wśród metod rehabilitacji najważniejsza i najskuteczniejsza jest kinezyterapia, czyli leczenie ruchem. Jej celem jest utrzymanie lub poprawa zakresu ruchów w stawach, zwiększenie siły, mocy i wytrzymałości mięśniowej, poprawa koordynacji ruchów i wydolności ogólnej. Ponadto ćwiczenia fizyczne powodują zwiększenie masy kostnej. Dawka, rodzaj aktywności i forma ćwiczeń powinny być dostosowane do stanu pacjenta.


Regularna aktywność fizyczna składa się z ćwiczeń aerobowych (wytrzymałościowych), siłowych (oporowych) oraz rozciągających. Ćwiczenia wytrzymałościowe, czyli marsz, bieg (z wyjątkiem pacjentów z dyskopatią), pływanie, jazda na rowerze powinny być wykonywane przynajmniej dwa razy w tygodniu. Ćwiczenia siłowe polegają na stopniowym zwiększaniu oporu przeciwstawianego pracującym dużym grupom mięśni ramion, obręczy barkowej i biodrowej, mięśniom kręgosłupa i kończyn dolnych. Codziennie zaleca się wykonywanie ćwiczeń rozciągających (gimnastyka) przez ok. 10-15 minut.


Do innych metod rehabilitacji należy fizykoterapia, obejmująca światłolecznictwo, elektroterapię, hydroterapię, termoterapię, ultradźwięki, magnetoterapię, balneoterapię i masaż. Zabiegi te wykazują działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne, rozluźniające i regenerujące. Stosowane przed ćwiczeniami podnoszą ich skuteczność.

 

Promocja aktywności fizycznej
Główne metody prowadzące do pozytywnych zachowań zdrowotnych polegają na oddziaływaniu informacyjnym, obejmującym pięć różnych procesów. Przede wszystkim należy przyciągnąć uwagę odbiorców, potem upewnić się, czy komunikat został właściwie zrozumiany. Kolejną fazą jest przyswojenie, czyli akceptacja, a następnie przechowanie informacji w pamięci – i w końcu działanie, czyli zmiana zachowania zdrowotnego.


W jaki sposób przekazać informację, aby zwiększyć skuteczność? Jedna z metod oddziaływania opiera się na przekonaniu, że akceptacja komunikatu i wynikająca stąd zmiana zachowań będzie bardziej prawdopodobna, jeżeli odwołamy się do lęków i niepokojów odbiorcy, jednak bez zbędnego straszenia.

 

Oddziaływanie musi jasno i wyraźnie określać skalę, w jakiej negatywne zachowania zdrowotne prowadzą do szkodliwych skutków, które są rzeczywiste i mogą dotknąć także odbiorcę komunikatu. Następnie należy wyraźnie i bezpośrednio przedstawić sposoby uniknięcia zagrożenia. Wreszcie komunikat powinien przekonać odbiorcę, że podoła wymogom zalecanych działań profilaktycznych.


Zmiana postaw nie jest jedyną metodą wpływania na zachowania zdrowotne. Bardziej bezpośrednie podejście opiera się na wykorzystaniu teorii uczenia się. Próbując zrozumieć przyczyny, dla których ktoś zaniedbuje pozytywne praktyki zdrowotne, musimy opracować i wdrożyć takie mechanizmy uczenia się, jakie mają szansę wpłynąć na zmianę zachowań.
 

Preferowaną metodą jest warunkowanie sprawcze, koncentrujące się na skutkach zachowania, czyli karze lub nagrodzie. Nagradzane zachowanie wykazuje tendencję do powtarzania się, brak nagrody zaś lub kara prowadzi do zaniechania. Nagradzanie polega na pochwałach i uświadomieniu pozytywnych skutków zachowań zdrowotnych, takich jak lepsze samopoczucie i nastrój, większa wydolność organizmu itp.

 

Nawyki zdrowotne są w dużej mierze kształtowane przykładem (modelowanie). Modelami mogą być osoby w podobnym wieku lub z podobnymi schorzeniami, które poprzez stosowanie aktywności fizycznej odzyskują dobrą kondycję i samopoczucie. Te metody wymagają interwencji osoby z zewnątrz. Aby były skuteczne, zmiany zachowań muszą być zinternalizowane, czyli przyjęte za własne.


Skuteczna edukacja zdrowotna i przybliżenie wiedzy na temat procesu starzenia się powodują, że zadanie nie wydaje się już takie trudne, zwłaszcza jeżeli zostanie podzielone na kilka mniejszych, których wykonanie będzie łatwiejsze. Pierwszym krokiem do wzmocnienia motywacji będzie powiadomienie otoczenia o zamiarze zwiększenia aktywności fizycznej.

 

Następny krok to zaplanowanie nagrody i wizualizacja celu, dzięki której można przekształcić abstrakcyjny cel w realny obraz. Wytwarza się wówczas pobudzenie fizjologiczne, niezbędny motor do podjęcia działania. Dobrze jest również wiedzieć, jakie będą konsekwencje niezrealizowania celów, gdyż potencjalna strata może również pobudzić do aktywności. Działanie należy zacząć jak najszybciej – od prostego zadania, gwarantującego sukces w jego wykonaniu, a to z kolei zachęca do dalszych wysiłków.


Warunkiem skuteczności promocji aktywności fizycznej osób w starszym wieku jest odpowiednie zaangażowanie się edukatorów i ich głębokie przeświadczenie o konieczności i celowości swoich działań.


Piśmiennictwo u autorki.
mgr Ewa Piotrowska
pielęgniarka oddziałowa Oddziału Rehabilitacji Ars Medical, Piła
 

Źródło: Magazyn Pielęgniarki i Położnej 7-8.2010
Autor: Ewa Piotrowska
Data dodania: 2011-12-19 10:20:13
Data modyfikacji: 2017-11-21 02:05:56
Oceń
  • Currently 1.5/5 Stars.
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
Wyślij znajomemu
Wyślij znajomemu
Wpisz adres e-mail osoby, do której chcesz wysłać informacje.

Informacja

Zaloguj się aby dodać komentarz.



REKLAMA
 
 
ISSN 2083-7852
Projekt i realizacja
UNIA EUROPEJSKA

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.